Met deze retraite op Terschelling, in mei 2026, bouwden Marij en Chris voort op een lange traditie die door Dingeman Boot in gang is gezet. Naast het gangbare vipassana-programma van zit- en loopmeditatie binnen, was er in de middag gelegenheid om buiten te mediteren. En was er metta-meditatie onder de bomen. Ook gingen we elke ochtend op pad om op het strand chikung-oefeningen te doen en zaten we op een zandkussen aan de vloedlijn. De Folks, de voormalige Volkshogeschool, bij het dorpje Hoorn, bood ons onderdak. Het is een stille plek in de duinen, met ruisende zee, dennen en vroege duinroosjes.

Zijn in de natuur, maar ook binnen zitten op het kussen nodigt uit tot verbinding, verstilling en aanwezig zijn. Het over-geactiveerde zenuwstelsel komt tot rust. Zo vormt de retraite een bedding voor het laten opkomen van kalmte, geduld, verwondering, inzicht en innerlijke vrede.

Tich Naht Hanh zegt:

"Liefdevolle opmerkzaamheid is een wonder,

Rustig zitten in de natuur

temidden van verdriet, wanhoop en gewoon zijn,

Je richten naar wat moeilijk is.

En te beseffen dat mindfulness, liefdevolle aanwezigheid

het allemaal kan dragen."

De start van de retraite bood voldoende tijd om geleidelijk over te schakelen van de doe-modus naar de zijn-modus. Op de twee uur durende bootreis maakten we kennis met elkaar en genoten van de vergezichten. Na aankomst op Terschelling fietsten we door de duinen naar de Folks. Daar had de gepassioneerde kok, die een heel netwerk van ecologische boeren om zich heen heeft, een kleurrijke maaltijd op tafel gezet. We startten het avondprogramma met een meditatieve wandeling, een oefening in vertragen; vertragen om opmerkzaam te kunnen zijn. Zo konden we verbinding ervaren met het grotere ecosysteem waar we deel van uitmaken. Meestal lopen we door een bos of op strand zonder werkelijk te zien, te horen, te ruiken en zijn we in gedachten verzonken. Op Terschelling liepen we langzaam: het lopende lichaam voelen, en met iedere stap het contact met de aarde onder de voeten ervaren. Er was alle tijd om te zien, horen, ruiken en voelen. Stap voor stap groeide onze opmerkzaamheid: er is zien en horen, we ervaren het proces en merken iets van de innerlijke reacties op. We hoefden nergens naar toe, alleen hier en nu te zijn.

Vipassana-meditatie geeft krachtige handreikingen om in contact te zijn met het innerlijk ecosysteem, dat ook wel wordt omschreven als de vijf khandas, de vijf 'aggregaten'. Dit zijn: lichaamsprocessen (rupa), gevoelstonen (vedana), perceptie (sanna), willen (sankhara), en bewustzijn (vinnana). Zij vormen de basis voor de manier waarop we de wereld construeren en ook de bouwstenen voor de ervaring van 'het zelf'. Wie de aggregaten opmerkt, kan oog krijgen voor de veranderlijkheid van de werkelijkheid en ontdekken dat er geen vast zelf te vinden is.

Mediteren in de natuur laat ons beseffen hoe nauw het innerlijk proces in verbinding staat met de processen 'buiten' ons. Er is namelijk geen binnen en geen buiten. In ons westers vooruitgangsdenken zijn we gaandeweg vergeten hoe afhankelijk we zijn van het ecosysteem dat we natuur noemen. We zijn van de natuur afhankelijk om te overleven. We ademen frisse zeelucht in, de aarde draagt ons, voedt ons, de zwaartekracht biedt stabiliteit. De bomen geven ons schaduw en hout. Als wij goed voor de natuur zorgen zal zij haar natuurlijke aard vervolgen.

Toch ontkomen ook wij niet aan het omgaan met de natuur vanuit economisch belang. Met elke autorit verbruiken we kostbare grondstoffen. We kennen de gevolgen van uitbuiting van de natuur: bosbranden, overstromingen, extreme hitte. Beseffen we voldoende dat we onszelf geweld aan doen door de natuur niet te respecteren?

Eco dharma - een stroming binnen het boeddhisme die boeddhistische wijsheid combineert met ecologisch bewustzijn - nodigt ons uit om in harmonie te leven met de natuur en te onderzoeken hoe nemen en geven in evenwicht kunnen zijn. De boeddhistische ethiek, sila - de intentie om niet te beschadigen en het leven te respecteren- sluit hier naadloos op aan. Die boodschap vind je ook terug in het werk van de boeddhistische leraren Joanna Macy, Bikkhu Analayo, Bikkhu Bodi, David Loy.

Macy opent onze ogen voor de noden van de aarde. Zij reikt een hoopvolle zienswijze aan die voortbouwt op Pattica Sammuphada, de wet van oorzakelijk ontstaan, een kerninzicht van de Boeddha en Interconnectedness zoals vooral verwoordt in het Mahayana Boeddisme. En wat ook een fundamenteel inzicht is in de westerse systeemtheorie. Zij leert ons zien en opnieuw ervaren hoe levende wezens ten diepste met elkaar en met de natuur verbonden zijn. Als mens zijn we onderdeel van het wijde levensweb van conditionaliteit. Net als een liefdevolle relatie met je eerste verzorgers en met jezelf, biedt contact met de natuur een basis om je verbonden en veilig te voelen in het leven. "Wij zijn natuur".

Bikkhu Bodhi omschrijft dit in zijn visie voor deze tijd als volgt:

"Als we gaan zien hoe alle levende wezens verbonden zijn in de meest ingewikkelde symbiotische relaties, dan respecteren we alle vormen van leven. We zien dan hoe alle levende wezens betrokken zijn op elkaar in een voortdurende uitwisseling met hun omgeving. We respecteren de omgeving als heilig en kostbaar, zien wat ze ons geeft. En zien hoe het leven zich ontvouwt, als een domein van mysterieuze intelligentie, schoonheid en verwondering."

Toen Marij een aantal jaren geleden samen met Dingeman Boot de retraites op Terschelling ging begeleiden werd het haar meer en meer duidelijk wat de impact is van mediteren in verbondenheid met de natuur. De verbinding met de natuur verdiept en draagt het proces van zuivering dat door de vipassana meditatie in gang wordt gezet.

En daarmee sluiten we aan bij de Boeddha, die op een boomwortel mediteerde, de aarde als zijn getuige nam in het moment van ontwaken en dhamma-onderricht gaf in de natuur.

Tijdens de retraite op Terschelling oefenden we dus binnen en buiten, met oog voor het innerlijke lijden én het lijden van de natuur. Macy noemt dit het 'eren' van pijn. We oefenden met ontvankelijkheid en dankbaarheid als voedende kwaliteit. Voor sommigen kwam er ruimte voor reflectie op een nieuw perspectief: hoe kunnen we op de helende kracht van het meditatie proces én van de natuur vertrouwen?

Ter afsluiting verkenden we samen de vraag hoe verder? Zijn we bereid en voldoende gevoed, hebben we de moed om de kwetsbaarheid van alle leven onder ogen te zien en hebben we de moed onze inzichten te belichamen? Zodat ook onze kinderen en kleinkinderen en alle levende wezens na ons, het wonder van de natuur in haar schoonheid en intelligentie kunnen ervaren.

Dank voor het oefenen, dank voor binnen en buiten zijn. Met een buiging voor alle levende wezens.

Metta van Marij en Chris

Enkele citaten van deelnemers

"De natuur en specifiek de bomen hebben mij het vertrouwen gegeven dat ik beschadigd en geschaafd mag zijn, simpelweg omdat elke prachtige boom dat ook is."

"Ik sta aan de waterrand. Ik zie hoe uit de stroming van de zee de golven ontstaan die op hun hoogtepunt weer uit elkaar vallen. De golven die uitstromen op het strand tot niets. Weg golf, weg vorm. Ik voel me als die golf die steeds weer een andere vorm krijgt en ook weer verdwijnt en zich hernieuwt uit het water in een nieuwe vorm. Dat zien geeft enorme rust en vertrouwen."

"Mijn hoofd zit vol met gedachten over mijn werk. Door het vertragende lopen en het in contact zijn met de grond, en de weidsheid van de zee en lucht, zie ik hoe mijn hoofd leeg wordt en er ruimte komt om gewoon te zijn."

"Ook een aantal dagen na de retraite is de impact nog voelbaar. De verbinding blijft tastbaar, de behoefte om te vertragen en gegrond te blijven is sterk aanwezig."

"Er is 'Zijn' in Verbinding met de Elementen, de Zee, de Golven - geen 'ik' - speels en vreugdevol meedeinen met wat is."

Meer informatie

Wees van 16 t/m 21 mei 2027 welkom in de Folks voor de volgende zesdaagse Vipassana-retraite 'De natuur als leraar'.

Bikkhu Bodhi, The need of the hour (2013)

Joanna Macy, Actieve hoop (2022) en World as Lover, World as Self (2021)

Bikkhu Analayo, Bewust omgaan met klimaatverandering (2025)

David Loy, Ecodharma (2019) en Loving the world as our body (2026)